(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

॥ श्रीः ॥
12.325. अध्यायः 325
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति सुतभाजनकसंवादः॥ 1॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

युधिष्ठिर उवाच। 12-325-0x(6523)(78520)
अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम।
कः प्राप्तो भूपतिः सिद्धिं मोक्षतत्त्वं वदस्व मे॥ 12-325-1(78521)
संन्यस्यते यथाऽत्माऽयं व्यक्तस्यात्मा यथा च यत्।
परं मोक्षस्य यच्चापि तन्मे ब्रूहि पितामह॥ 12-325-2(78522)
भीष्म उवाच। 12-325-3x(6524)
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
जनकस्य च संवादं सुलभायाश्च भारत॥ 12-325-3(78523)
संन्यासफलिकः कश्चिद्बभूव नृपतिः पुरा।
मैथिलो जनको नाम धर्मध्वज इति श्रुतः॥ 12-325-4(78524)
स वेदे मोक्षशास्त्रे च स्वे च शास्त्रे कृतश्रमः।
इन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधामिमाम्॥ 12-325-5(78525)
तस्य वेदविदः प्राज्ञाः श्रुत्वा तां साधुवृत्तताम्।
लोकेषु स्पृहयन्त्यन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वरम्॥ 12-325-6(78526)
अथ धर्मयुगे तस्मिन्योगधर्ममनुष्ठिता।
महीमनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी॥ 12-325-7(78527)
तया जगदिदं कृत्स्नमटन्त्या मिथिलेश्वरः।
तत्रतत्र श्रुतो मोक्षे कथ्यमानस्त्रिदण्डिभिः॥ 12-325-8(78528)
साऽतिसूक्ष्मां कथां श्रुत्वा तथ्यं नेति ससंशया।
दर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह॥ 12-325-9(78529)
तत्र सा विप्रहायाऽथ पूर्वरूपं हि योगतः।
अबिभ्रदनवद्याङ्गी रूपमन्यदनुत्तमम्॥ 12-325-10(78530)
चक्षुनिंमेषमात्रेण लध्वस्त्रगतिगामिनी।
विदेहानां पुरीं सुभ्रूर्जगाम कमलेक्षणा॥ 12-325-11(78531)
सा प्राप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम्।
भैक्ष्यचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम्॥ 12-325-12(78532)
राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं पुनस्तदा।
केयं कस्य कुतो वेति बभूवागतविस्मयः॥ 12-325-13(78533)
ततोस्याः स्वागतं कृत्वा व्यादिश्य च वरासनम्।
पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्यतर्पयत्॥ 12-325-14(78534)
अथ भुक्तवतीं प्रीतां राजा तां मन्त्रिभिर्वृतः।
सर्वभाष्यविदां मध्ये चोदयामास भिक्षुकीम्॥ 12-325-15(78535)
सुलभा त्वस्य धर्मेषु मुक्तो नेति ससंशया।
सत्वं सत्वेन योगज्ञा प्रविष्टाऽभून्महीपते॥ 12-325-16(78536)
नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्य रश्मीन्संयोज्य रश्मिभिः।
सा स्म तं चोदयिष्यन्ती योगबन्धैर्बबन्ध ह॥ 12-325-17(78537)
जनकोप्युत्स्मयन्राजा भावमस्या विशेषयन्।
प्रतिजग्राह भावेन भावमस्या नृपोत्तम॥ 12-325-18(78538)
तदेकस्मिन्नधिष्ठाने संवादः श्रूतयामयम्।
छत्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश्च त्रिदण्डकैः॥ 12-325-19(78539)
जनक उवाच। 12-325-20x(6525)
भगवत्याः क्व चर्येयं कृता क्व च गमिष्यसि।
कस्य च त्वं कुतो वेति पप्रच्छैनां महिपतिः॥ 12-325-20(78540)
श्रुते वयसि जातौ च सद्भावो नाधिगम्यते।
एष्वर्थेषूत्तरं तस्मात्प्रवेद्यं मत्समागमे॥ 12-325-21(78541)
छत्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि तत्त्वतः।
सत्वां संवेत्तुमिच्छामि मानार्हा हि मताऽसिमे॥ 12-325-22(78542)
यस्माच्चैतन्मया प्राप्तं ज्ञानं वैशेषिकं पुरा।
यस्य नान्यः प्रवक्ताऽस्ति मोक्षे तमपि मे शृणु॥ 12-325-23(78543)
पराशरसगोत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः।
भिक्षोः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः॥ 12-325-24(78544)
साङ्ख्यज्ञाने च योगे च महीपालविधौ तथा।
त्रिविधे मोक्षधर्मोस्मिन्गताध्वा छिन्नसंशयः॥ 12-325-25(78545)
स यथा शास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिभ्रमन्।
वार्षिकांश्चतुरो मासान्पुरा मयि सुखोषितः॥ 12-325-26(78546)
तेनाहं साङ्ख्यमुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः।
श्रावितस्त्रिविधं मोक्षं न च राज्याद्धि चालितः॥ 12-325-27(78547)
सोहं तामखिलां वृत्तिं त्रिविधां मोक्षसंहिताम्।
मुक्तरागश्चराम्येकः पदे परमके स्थितः॥ 12-325-28(78548)
वैराग्यं पुनरेतस्य मोक्षस्य परमो विधिः।
ज्ञानादेव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते॥ 12-325-29(78549)
ज्ञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन प्राप्यते महत्।
महद्द्वन्द्वप्रमोक्षाय सा सिद्धिर्या वयोतिगा॥ 12-325-30(78550)
सेयं परमिका सिद्धिः प्राप्ता निर्द्वन्द्वता मया।
इहैव गतमोहेन चरता मुक्तसङ्गिना॥ 12-325-31(78551)
यथा क्षेत्रं मृदुभूतमद्भिराप्लावितं तथा।
जनयत्यङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत्पुनर्भवम्॥ 12-325-32(78552)
यथा चोत्तापितं बीजं कपाले यत्रतत्र वा।
प्राप्याप्यङ्कुरहेतुत्वमबीजत्वान्न जायते॥ 12-325-33(78553)
तद्वद्भगवताऽनेन शिखाप्रोक्तेन भिक्षुणा।
ज्ञानं कृतमबीजं मे विषयेषु न जायते॥ 12-325-34(78554)
नामिरज्यति कस्मिंश्चिन्नानर्थे न परिग्रहे।
नाभिरज्यति चैतेषु व्यर्थत्वाद्रागरोषयोः॥ 12-325-35(78555)
यश्च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत्।
सव्यं वाऽस्यापि यस्तक्षेत्समावेतावुभौ मम॥ 12-325-36(78556)
सुखी सोऽहमवाप्तार्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः।
मुक्तसङ्गः स्थितो राज्ये विशिष्टोऽन्यैस्त्रिदण्डिभिः॥ 12-325-37(78557)
मोक्षे हि त्रिविधा निष्ठा दृष्टाऽन्यैर्मोक्षवित्तमैः।
ज्ञानं लोकोत्तरं यच्च सर्वत्यागश्च कर्मणाम्॥ 12-325-38(78558)
ज्ञाननिष्ठां वदन्त्येके मोक्षशास्त्रविदो जनाः।
कर्मनिष्ठां तथैवान्ये यतयः सूक्ष्मदर्शिनः॥ 12-325-39(78559)
प्रहायोभयमप्येव ज्ञानं कर्म च केवलम्।
तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना॥ 12-325-40(78560)
यमे च नियमे चैव कामे द्वेषे परिग्रहे।
माने दम्भे तथा स्नेहे सदृशास्ते कुटुम्बिभिः॥ 12-325-41(78561)
त्रिदण्डादिषु यद्यस्ति मोक्षो ज्ञानेन केनचित्।
छत्रादिषु कथं न स्यात्तुल्यहेतौ परिग्रहे॥ 12-325-42(78562)
येनयेन हि यस्यार्थः कारणेनेह कर्मणि।
तत्तदालम्बते सर्वद्रव्ये स्वार्थपरिग्रहे॥ 12-325-43(78563)
दोषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यो व्रजत्याश्रमान्तरे।
उत्सृजन्परिगृह्णंश्च सोऽपि सङ्गान्न मुच्यते॥ 12-325-44(78564)
आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मके।
राजभिर्भिक्षुकास्तुल्या मुच्यन्ते केन हेतुना॥ 12-325-45(78565)
अथ सत्याधिपत्येऽपि ज्ञानेनैवेह केवलम्।
मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके स्थिताः॥ 12-325-46(78566)
काषायधारणं मौण्ड्यं त्रिविष्टब्धं कमण्डलुम्।
लिङ्गान्युत्पथभूतानि न मोक्षायेति मे मतिः॥ 12-325-47(78567)
यदि सत्यपि लिङ्गेऽस्मिञ्ज्ञानमेवात्र कारणम्।
निर्मोक्षायेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम्॥ 12-325-48(78568)
अथवा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिः।
किं तदेवार्थसामान्यं छत्रादिषु न लक्ष्यते॥ 12-325-49(78569)
आकिञ्चन्ये न मोक्षोस्ति कैञ्चन्ये नास्ति बन्धनम्।
कैञ्चन्ये चेतरे चैव जन्तुर्ज्ञानेन मुच्यते॥ 12-325-50(78570)
तस्माद्धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहे।
बन्धनायतनेष्वेषु विद्ध्यबन्धे पदे स्थितम्॥ 12-325-51(78571)
राज्यैश्वर्यमयः पाशः स्नेहायतनबन्धनः।
मोक्षाश्मनिशितेनेह च्छिन्नस्त्यागासिना मया॥ 12-325-52(78572)
सोहमेवं गतो मुक्तो जातास्थस्त्वयि भिक्षुकि।
अयथार्थं हि ते वर्णं वक्ष्यामि शृणु तन्मम॥ 12-325-53(78573)
सौकुमार्यं तथा रूपं वपुरग्र्यं तथा वयः।
तवैतानि समस्तानि नियमश्चेति संशयः॥ 12-325-54(78574)
यच्चाप्यननुरूपं ते लिङ्गस्यास्य विचेष्टितम्।
मुक्तोऽयं स्यान्न वेति स्याद्धर्षितो मत्परिग्रहः॥ 12-325-55(78575)
न च कामसमायुक्ते युक्तेऽप्यस्ति त्रिदण्डके।
न रक्ष्यते त्वया चेदं न मुक्तस्यास्ति गोपना॥ 12-325-56(78576)
मत्पक्षसंश्रयाच्चायं शृणु यस्ते व्यतिक्रमः।
आश्रयन्त्याः स्वभावेन मम पूर्वपरिग्रहम्॥ 12-325-57(78577)
प्रवेशस्ते कृतः केन मम राष्ट्रे पुरेपि वा।
कस्य वा सन्निकर्षात्त्वं प्रविष्टा हृदयं मम॥ 12-325-58(78578)
वर्णप्रवरमुख्याऽसि ब्राह्मणी क्षत्रियस्त्वहम्।
नावयोरेकयोगोऽस्ति मा कृथा वर्णसंकरम्॥ 12-325-59(78579)
वर्तसे मोक्षधर्मेण त्वं गार्हस्थ्येऽहमाश्रमे।
अयं चापि सुकष्टस्ते द्वितीयाश्रमसंकरः॥ 12-325-60(78580)
सगोत्रां वाऽसगोत्रां वा न वेद त्वां न वेत्थ माम्।
सगोत्रमाविशन्त्यास्ते तृतीयो गोत्रसंकरः॥ 12-325-61(78581)
अथ जीवति ते भर्ता प्रोषितोप्यथवा क्वचित्।
अगम्या परभार्येति चतुर्थो धर्मसंकरः॥ 12-325-62(78582)
सा त्वमेतान्यकार्याणि कार्यापेक्षा व्यवस्यसि।
अविज्ञानेन वा युक्ता मिथ्याज्ञानेन वा पुनः॥ 12-325-63(78583)
अथवापि स्वतन्त्राऽसि स्वदोषेणेह केनचित्।
यदि किंचिच्छ्रुतं तेऽस्ति सर्वं कृतमनर्थकम्॥ 12-325-64(78584)
इदमन्यत्तृतीयं ये भावस्पर्शविघातकम्।
दुष्टायाऽलक्ष्यते लिङ्गं विवृण्वत्या प्रकाशितम्॥ 12-325-65(78585)
न मय्येवाभिसन्धिस्ते जयैषिण्या जये कृतः।
येयं मत्परिषत्कृत्स्ना चेतुमिच्छसि तामपि॥ 12-325-66(78586)
तथाऽर्हतस्ततश्च त्वं दृष्टिं स्वां प्रतिमुञ्चसि।
मत्पक्षप्रतिघाताय स्वपक्षोद्भवनाय च॥ 12-325-67(78587)
सा स्वेनामर्षजेन त्वमृद्धिमोहेन मोहिता।
भूयः सृजसि योगांस्त्वं विषामृतमिवैकताम्॥ 12-325-68(78588)
इच्छतोरत्र यो लाभः स्त्रीपुंसोरमृतोपमः।
अलाभश्चापि रक्तस्य सोपि दोषो विषोषमः॥ 12-325-69(78589)
मा त्याक्षीः साधु जानीष्व स्वशास्त्रमनुपालय।
कृतेयं हि विजिज्ञासा मुक्तो नेति त्वया मम॥ 12-325-70(78590)
एतत्सर्वं प्रतिच्छन्नं मयि नार्हसि गूहितम्।
सा यदि त्वं स्वकार्येण यद्यन्यस्य महीपतेः।
तत्त्वमत्र प्रतिच्छन्ना मयि नार्हसि गूहितम्॥ 12-325-71(78591)
न राजानं मृषा गच्छेन्न द्विजातिं कथंचन।
न स्त्रियं स्त्रीगुणोपेतां हन्युर्ह्येते मृषागताः॥ 12-325-72(78592)
राज्ञां हि बलमैश्वर्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम्।
रूपयौवनसौभाग्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम्॥ 12-325-73(78593)
अत एतैर्बलैरेव बलिनः स्वार्थमिच्छता।
आर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय ह्यनार्जवम्॥ 12-325-74(78594)
सा त्वं जातिं श्रुतं वृत्तं भावं प्रकृतिमात्मनः।
कृत्यमागमने चैव वक्तुमर्हसि तत्त्वतः॥ 12-325-75(78595)
भीष्म उवाच। 12-325-76x(6526)
इत्येतैरसुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमञ्जसैः।
प्रत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न व्यकम्पत॥ 12-325-76(78596)
उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शना।
ततश्चारुतरं वाक्यं प्रचक्रामाथ भाषितुम्॥ 12-325-77(78597)
सुलभोवाच। 12-325-78x(6527)
नवभिर्नवभिश्चैव दोषैर्वाग्बुद्धिदूषणैः।
अपेतमुपपन्नार्थमष्टादशगुणान्वितम्॥ 12-325-78(78598)
सौक्ष्म्यं साङ्ख्यक्रमौ चोभौ निर्णयः सप्रयोजनः।
पञ्चैतान्यर्थजातानि वाक्यमित्युच्यते नृप॥ 12-325-79(78599)
एषामेकैकशोऽर्थानां सौक्ष्म्यादीनां स्वलक्षणम्।
शृणु संसार्यमाणानां पदार्थपदवाक्यतः॥ 12-325-80(78600)
ज्ञानं ज्ञेयेषु भिन्नेषु यदा भेदेन वर्तते।
तत्रातिशयिनी बुद्धिस्तत्सौक्ष्म्यमिति वर्तते॥ 12-325-81(78601)
दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागतः।
कंचिदर्थमभिप्रेत्य सा सङ्ख्येत्युपधार्यताम्॥ 12-325-82(78602)
इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यद्विवक्षितम्।
क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यं वाक्यविदो जनाः॥ 12-325-83(78603)
धर्मकामार्थमोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः।
इदं तदिति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णयः॥ 12-325-84(78604)
इच्छाद्वेषभवैर्दुःखैः प्रकर्षो यत्र जायते।
तत्र या नृपते वृत्तिस्तत्प्रयोजनमिष्यते॥ 12-325-85(78605)
तान्येतानि यथोक्तानि सौक्ष्म्यादीनि जनाधिप।
एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय॥ 12-325-86(78606)
उपेतार्थमभिन्नार्थं न्यायवृत्तं न चाधिकम्।
नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं ततः॥ 12-325-87(78607)
न गुर्वक्षरसंयुक्तं पराङ्युखपदं न च।
नानृतं न त्रिवर्गेण विरुद्धं नाप्यसंस्कृतम्॥ 12-325-88(78608)
न न्यूनं नष्टशब्दं वा व्युत्क्रमाभिहितं न च।
सदोषमभिकल्पेन निष्कारणमहेतुकम्॥ 12-325-89(78609)
कामात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्दैन्याच्चानार्थकात्तथा।
ह्रीतोऽनुक्रोशतो मानान्न वक्ष्यामि कथंचन॥ 12-325-90(78610)
वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं नृप।
स ममेति विवक्षायां तदा सोर्थः प्रकाशते॥ 12-325-91(78611)
वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते।
स्वार्थमाह परार्थं तत्तदा वाक्यं न रोहति॥ 12-325-92(78612)
अथ यः स्वार्थमुत्सृज्य परार्थं प्राह मानवः।
विशङ्का जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत्॥ 12-325-93(78613)
यस्तु वक्ता द्वयोरर्थमविरुद्धं प्रभाषते।
श्रोतुश्चैवात्मनश्चैव स वक्ता नेतरो नृप॥ 12-325-94(78614)
तदर्थवदिदं वाक्यमुपेतं वाक्यसंपदा।
`अविक्षिप्तमना राजन्नेकाग्रः श्रोतुमर्हसि॥ 12-325-95(78615)
काऽसि कस्य कुतो वेति त्वयाऽहमिति चोदिता।
तत्रोत्तरमिदं वाक्यं राजन्नेकमनाः शृणु॥' 12-325-96(78616)
यथा जतु च काष्ठं च पांसवश्चोदबिन्दवः।
सुश्लिष्टानि तथा राजन्प्राणिनामिह संभवः॥ 12-325-97(78617)
शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धः पञ्चेन्द्रियाणि च।
पृथगात्मा दशात्मानं संश्लिष्टा जतुकाष्ठवत्।
न चैषां चोदना काचिदस्तीत्येष विनिश्चयः॥ 12-325-98(78618)
एकैकस्येह विज्ञानं नास्त्यात्मनि तथा परे।
न वेद चक्षुश्चक्षुष्ट्वं श्रोत्रं नात्मनि वर्तते॥ 12-325-99(78619)
तथैव व्यभिचारेण न वर्तन्ते परस्परम्।
प्रश्लिष्टं च न जानन्ति यथाऽऽप इव पांवसः॥ 12-325-100(78620)
वाह्यानन्यानपेक्षन्ते गुणांस्तानपि मे शृणु।
रूपं चक्षुः प्रकाशश्च दर्शने हेतवस्त्रयः॥ 12-325-101(78621)
यथैवात्र तथाऽन्येषु ज्ञानज्ञेयेषु हेतवः।
ज्ञानज्ञेयांतरेतस्मिन्मनो नामापरो गुणः॥ 12-325-102(78622)
विचारयति येनायं निश्चये साध्वसाधुनी।
द्वादशस्त्वपरस्तत्र बुद्धिर्नाम गुणः स्मृतः।
येंन संशयपूर्वेषु बोद्धव्येषु व्यवस्यति॥ 12-325-103(78623)
अथ द्वादशके तस्मिन्सत्वं नामापरो गुणः।
महासत्वोऽल्पसत्वो वा जन्तुयेनानुमीयते॥ 12-325-104(78624)
क्षेत्रज्ञ इति चाप्यन्यो गुणस्तत चतुर्दशः।
ममायमिति येनायं मन्यते न ममेति च॥ 12-325-105(78625)
अथ पञ्चदशो राजन्गुणस्तत्रापरः स्मृतः।
पृथक्कालसमूहस्य सामग्र्यं तदिहोच्यते॥ 12-325-106(78626)
गुणस्त्वेकोऽपरस्तत्र संघात इति षोडशः।
आकृतिर्व्यक्तिरित्येतौ गुणो यस्मिन्समाश्रितौ॥ 12-325-107(78627)
सुखासुखे जन्ममृत्यू लाभालाभौ प्रियाप्रिये।
इति चैकोनर्विशोऽयं द्वन्द्वयोग इति स्मृतः॥ 12-325-108(78628)
ऊर्ध्वमेकोनर्विशत्या कालो नामापरो गुणः।
इतीमं विद्धि विंशत्या भूतानां प्रभवाप्ययम्॥ 12-325-109(78629)
विंशकश्चैव संघातो महाभूतानि पञ्च च।
सदसद्भवायोगौ तु गुणावन्यौ प्रकाशकौ॥ 12-325-110(78630)
इत्येवं विंशतिश्चैव गुणाः सप्त च ये स्मृताः।
विधिः शुक्रं बलं चेति त्रय एते गुणाः परे॥ 12-325-111(78631)
एवं विंशच्च दश च कलाः संख्यानतः स्मृताः।
समग्रा यत्र वर्तन्ते तच्छरीरमिति स्मृतम्॥ 12-325-112(78632)
अव्यक्तं प्रकृतिं त्वासां कलानां कश्चिदिच्छति।
व्यक्तं चासां तथैवान्यः स्थूलदर्शी प्रपश्यति॥ 12-325-113(78633)
अव्यक्तं यदि वा व्यक्तं द्वयं वाऽथ चतुष्टयम्।
प्रकृतिं सर्वभूतानां पश्यन्त्यध्यात्मचिन्तकाः॥ 12-325-114(78634)
सेयं प्रकृतिरव्यक्ता कलाभिर्व्यक्ततां गता।
ततोऽहं त्वं च राजेन्द्र चे चाप्यन्ते शरीरिणः। 12-325-115(78635)
विन्दुन्यासादयोऽवस्थाः शुक्रशोणितसंभवाः।
यासामेव निपातेन कललं नाम जायते॥ 12-325-116(78636)
कललाद्बुद्बुदोत्पत्तिः पेशी वा बुद्बुदात्स्मृता।
पेश्यास्त्वङ्गाभिनिर्वृत्तिर्नखरोमाणि चाङ्गतः॥ 12-325-117(78637)
संपूर्णे नवमे मासि जन्तोर्जातस्य मैथिल।
जायते नामरूपत्वं स्त्रीपुमान्वेति लिङ्गतः॥ 12-325-118(78638)
जातमात्रं तु तद्रूपं दृष्ट्वा ताम्रनखाङ्गुलि।
कौमारं रूपमापन्नं रूपवानुपलभ्यते॥ 12-325-119(78639)
कौमाराद्यौवनं चापि स्थाविर्यं चापि यौवनात्।
अनेन क्रमयोगेन पूर्वं पूर्वं न लभ्यते॥ 12-325-120(78640)
कलानां पृथगर्थानां प्रतिभेदः क्षणे क्षणे।
वर्तते सर्वभूतेषु सौक्ष्म्यात्तु न विभाव्यते॥ 12-325-121(78641)
न चैषामप्ययो राजँल्लक्ष्यते प्रभवो न च।
अवस्थायामवस्थायां दीपस्येवार्चिषो गतिः॥ 12-325-122(78642)
तस्याप्येवंप्रक्तारस्य सदश्वस्येव धावतः।
अजस्रं सर्वलोकस्य कः कुतो वा न वा कुतः॥ 12-325-123(78643)
कस्येदं कस्य वा नेदं कुतो वेदं न वा कुतः।
संबन्धः कोऽस्ति भूतानां स्वैरप्यवयवैरिह॥ 12-325-124(78644)
यथाऽऽदित्यान्मणेश्चापि वीरुद्भ्यश्चैव पावकः।
जायन्त्येवं समुदयात्कलानामिह जन्तवः॥ 12-325-125(78645)
आत्मन्येवात्मनाऽऽत्मानं यथा त्वमनुपश्यसि।
एवमेवात्मनाऽऽत्मानमन्यस्मिन्किं न पश्यसि॥ 12-325-126(78646)
यद्यात्मनि परस्मिंश्च समतामध्यवस्यसि।
अथ मां काऽसि कस्येति किमर्थमनुपृच्छसि॥ 12-325-127(78647)
इदं मे स्यादिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य मैथिल।
काऽसि कस्य कुतो वेति वचनैः किं प्रयोजनम्॥ 12-325-128(78648)
रिपौ मित्रेऽथ मध्यस्थे विजये सन्धिविग्रहे।
कृतवान्यो महीपालः किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम्॥ 12-325-129(78649)
त्रिवर्गं सप्तधा न्यस्तं यो न वेदेह कर्मसु।
सङ्गवान्यस्त्रिवर्गे च किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम्॥ 12-325-130(78650)
प्रिये वाऽप्यप्रिये वाऽपि दुर्बले बलवत्यपि।
यस्य नास्ति समं चक्षुः किं तस्मिन्मक्तलक्षणम्॥ 12-325-131(78651)
तदयुक्तस्य ते मोक्षे योऽभिमानो भवेन्नृप।
सुहृद्भिः सन्निवार्यस्तेऽविरक्तस्येव भेषजम्॥ 12-325-132(78652)
तानि तान्यनुसंदृश्य सङ्गस्थानान्यरिंदम्।
आत्मनाऽऽत्मनि संपश्य किमन्यन्मुक्तलक्षणम्॥ 12-325-133(78653)
इमान्यन्यानि सूक्ष्माणि मोक्षमाश्रित्य केनचित्।
चतुरङ्गप्रवृत्तानि सङ्गस्थानानि मे शृणु॥ 12-325-134(78654)
य इमां पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति ह।
एकमेव स वै राजा पुरमध्यावसत्युत॥ 12-325-135(78655)
तत्पुरे चैकमेवास्य गृहं यदधितिष्ठति।
गृहे शयनमप्येकं निशायां यत्र लीयते॥ 12-325-136(78656)
शय्यार्धं तस्य चाप्यत्र स्त्रीपूर्वमधितिष्ठति।
तदनेन प्रसङ्गेन फलेनाल्पेन युज्यते॥ 12-325-137(78657)
एवमेवोपभोगेषु भोजनाच्छादनेषु च।
गुणेष्वपरिमेयेषु निग्रहानुग्रहं प्रति॥ 12-325-138(78658)
परतन्त्रः सदा राजा स्वल्पे सोऽपि प्रसज्जते।
सन्धिविग्रहयोगे च कुतो राज्ञः स्वतन्त्रता॥ 12-325-139(78659)
स्त्रीषु क्रीडाविहारेषु नित्यमस्यास्वतन्त्रता।
मन्त्रे चामात्यसहिते कुतस्तस्य स्वतन्त्रता॥ 12-325-140(78660)
यदा ह्याज्ञापयत्यन्यांस्तत्रास्योक्ता स्वतन्त्रता।
अवशः कार्यते तत्र तस्मिंस्तस्मिन्गुणे स्थितः॥ 12-325-141(78661)
स्वप्नकामो न लभते स्वप्तुं कार्यार्थिभिर्जनैः।
शयने चाप्यनुज्ञातः सुप्त उत्थाप्यतेऽवशः॥ 12-325-142(78662)
स्नाह्यालभ पिब प्राश जुहुध्यगीन्यजेत्यपि।
वदस्व शृणु चापीति विवशः कार्यते परैः॥ 12-325-143(78663)
अभिगम्याभिगम्यैवं याचन्ते सततं नराः।
न चाप्युत्सहते दातुं वित्तरक्षी महाजनान्॥ 12-325-144(78664)
दाने कोशक्षयोऽप्यस्य वैरं चास्य प्रयच्छतः।
क्षणेनास्योऽपवर्तन्ते दोषा वैराग्यकारकाः॥ 12-325-145(78665)
प्राज्ञाञ्शूरांस्तथा वैद्यानेकस्थानपि शङ्कते।
भयमप्यनये राज्ञो यैश्च नित्यमुपास्यते॥ 12-325-146(78666)
तथा चैते प्रदुष्यन्ति राजन्ये कीर्तिता मया।
तथैवास्य भयं तेभ्यो जायते पश्य यादृशम्॥ 12-325-147(78667)
सर्वः स्वेस्वे गृहे राजा सर्वः स्वेस्वे गृहे गृही।
निग्रहानुग्रहौ कुर्वंस्तुल्यो जनक राजभिः॥ 12-325-148(78668)
पुत्रा दारास्तथैवात्मा कोशो मित्राणि संचयाः।
परैः साधारणा ह्येते तैस्तैरेवास्य हेतुभिः॥ 12-325-149(78669)
हतो देशः पुरं दग्धं प्रधानः कुञ्जरो मृतः।
लोकसाधारणेष्वेषु मिथ्याज्ञानेन तप्यते॥ 12-325-150(78670)
अमुक्तो मानसैर्दुःखैरिच्छाद्वेषप्रियोद्भवैः।
शिरोरोगादिभी रोगैस्तथैव विनिपातिभिः॥ 12-325-151(78671)
द्वन्द्वैस्तैस्तैरुपहतः सर्वतः परिशङ्कितः।
बहुभिः प्रार्थितं राज्यमुपास्ते गणयन्निशाः॥ 12-325-152(78672)
तदल्पसुखमत्यर्थं बहुदुःखमसारवत्।
तृणाग्निज्वलनप्रख्यं फेनबुद्बुदसंनिभम्॥ 12-325-153(78673)
को राज्यमभिपद्येत प्राप्य चोपशमं लभेत्।
ममेदमिति यच्चेदं पुरं राष्ट्रं च मन्यसे॥ 12-325-154(78674)
बलं कोशममात्यांश्च कस्यैतानि न वा नृप।
मित्रामात्यपुरं राष्ट्रं दण्डः कोशो महीपतिः॥ 12-325-155(78675)
`सप्ताङ्गश्चैष सङ्घातो राज्यमित्युच्यते नृप।'
सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य त्रिदण्डस्येव तिष्ठतः।
अन्योन्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतोऽधिकः॥ 12-325-156(78676)
तेषुतेषु हि कालेषु तत्तदङ्गं विशिष्यते।
येन यत्सिध्यते कार्यं तत्प्राधान्याय कल्पते॥ 12-325-157(78677)
सप्ताङ्गश्चैव संघातस्त्रयश्चान्ये नृपोत्तम।
संभूय दशवर्गोऽयं भुङ्क्ते राज्यं हि राजवत्॥ 12-325-158(78678)
यश्च राजा महोत्साहः क्षत्रधर्मे रतो भवेत्।
स तुष्येद्दशभागेन ततस्त्वन्यो दशावरैः॥ 12-325-159(78679)
नास्त्यसाधारणो राजा नास्ति राज्यमराजकम्।
राज्येऽसति कुतो धर्मो धर्मेऽसति कुतः परम्॥ 12-325-160(78680)
योप्यत्र परमो धर्मः पवित्रं राजराज्ययोः।
पृथिवी दक्षिणा यस्य सोऽश्वमेधो न विद्यते॥ 12-325-161(78681)
साऽहमेतानि कर्माणि राजदुःखानि मैथिल।
समर्था शतशो वक्तुमथवाऽपि सहस्रशः॥ 12-325-162(78682)
स्वदेहे नाभिषङ्गो मे कुतः परपरिग्रहे।
न मामेवंविधां युक्तामीदृशं वक्तुमर्हसि॥ 12-325-163(78683)
ननु नाम त्वया मोक्षः कृत्स्नः पञ्चशिखाच्छ्रुतः।
सोपायः सोपनिषदः सोपसङ्गः सनिश्चयः॥ 12-325-164(78684)
तस्य ते मुक्तसङ्गस्य पाशानाक्रम्य तिष्ठतः।
छत्रादिषु विशेषेषु पुनः सङ्गः कथं नृप॥ 12-325-165(78685)
श्रुतं ते न श्रुतं मन्ये मृषा वाऽपि श्रुतं श्रुतम्।
अथवा श्रुतसंकाशं श्रुतमन्यच्छ्रुतं त्वया॥ 12-325-166(78686)
अथापीमासु संज्ञासु लौकिकीषु प्रतिष्ठसे।
अभिषङ्गावरोधाभ्यां बद्धस्त्वं प्राकृतो यथा॥ 12-325-167(78687)
सत्वेनानुप्रवेशो हि योऽयं त्वयि कृतो मया।
किं तवापकृतं तत्र यदि मुक्तोऽसि सर्वशः॥ 12-325-168(78688)
नियमो ह्येषु धर्मेषु यतीनां शून्यवासिता।
शून्यमावासयन्त्या च मया किं कस्य दूषितम्॥ 12-325-169(78689)
न पाणिभ्यां न बाहुभ्यां पादोरुभ्यां न चानघ।
न गात्राक्यवैरन्यैः स्पृशामि त्वां नराधिप॥ 12-325-170(78690)
कुले महति जातेन ह्रीमता दीर्घदर्शिना।
नैतत्सदसि वक्तव्यं सद्वाऽसद्वा मिथः कृतम्॥ 12-325-171(78691)
ब्राह्मणा गुरवश्चेमे तथा मान्या गुरूत्तमाः।
त्वं चाथ गुरुरप्येषामेवमन्योन्यगौरवम्॥ 12-325-172(78692)
तदेवमनुसंदृश्य वाच्यावाच्यं परीक्षता।
स्त्रीपुंसोः समवायोऽयं त्वया वाच्यो न संसदि॥ 12-325-173(78693)
यथा पुष्करपर्णस्थं जलं तत्पर्णसंस्थितम्।
तिष्ठत्यस्पृशती तद्वत्त्वपि वत्स्यामि मैथिल॥ 12-325-174(78694)
यदि चाद्य स्पृशन्त्या मे स्पर्शं जानासि कंचन।
ज्ञानं कृतमबीजं ते कथं तेनेह भिक्षुणा॥ 12-325-175(78695)
स गार्हस्थ्याच्च्युतश्च त्वं मोक्षं चानाप्य दुर्विदम्।
उभयोरन्तराले वै वर्तसे मोक्षवादिकः॥ 12-325-176(78696)
न हि मुक्तस्य मुक्तेन ज्ञस्यैकत्वपृथक्त्वयोः।
भावाभावसमायोगे जायते वर्णसंकरः॥ 12-325-177(78697)
वर्णाश्रमाः पृथक्त्वेन दृष्टार्थस्यापृथक्त्वतः।
नान्यदन्यदिति ज्ञात्वा नान्यदन्यत्र वर्तते॥ 12-325-178(78698)
पापौ कुण्डं तथा कुण्डे पयः पयसि मक्षिका।
आश्रिताश्रययोगेन पृथक्त्वेनाश्रिताः पुनः॥ 12-325-179(78699)
न तु कुण्डे पयोभावः पयश्चापि न मक्षिका।
स्वयमेवाश्रयन्त्येते भावा न तु पराश्रयम्॥ 12-325-180(78700)
पृथक्त्वादाश्रमाणां च वर्णान्यत्वे तथैव च।
परस्परपृथक्त्वाच्च कथं ते वर्णसंकरः॥ 12-325-181(78701)
नास्मि पर्णोत्तमा जात्या न वैश्या नावरा तथा।
तव राजन्सवर्णाऽस्मि शुद्धयोनिरविप्लुता॥ 12-325-182(78702)
प्रधानो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः।
कुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम्॥ 12-325-183(78703)
द्रोणश्च शतशृङ्गश्च वक्रद्धारश्च पर्वतः।
मम सत्रेषु पूर्वेषां चिता मघवता सह॥ 12-325-184(78704)
साहं तस्मिन्कुले जाता भर्तर्यसति मद्विधे।
विनीता मोक्षधर्मेषु चराम्येका मुनिव्रतम्॥ 12-325-185(78705)
नास्मि सत्रप्रतिच्छन्ना न परस्वाभिमानिनी।
न धर्मसंकरकरी स्वधर्मेऽस्मि दृढव्रता॥ 12-325-186(78706)
नास्थिरा स्वप्रतिज्ञायां नासमीक्ष्य प्रवादिनी।
नासमीक्ष्यागता चेह त्वत्सकाशं जनाधिप॥ 12-325-187(78707)
मोक्षे ते भावितां बुद्धिं श्रुत्वाऽहं कुशलैषिणी।
तव मोक्षस्य चाप्यस्य जिज्ञासार्थमिहागता॥ 12-325-188(78708)
न वर्गस्था ब्रवीम्येतत्स्वपक्षपरपक्षयोः।
मुक्तो विमुच्यते यश्च शान्तौ यश्च न शाम्यति॥ 12-325-189(78709)
यथा शून्ये पुराऽगारे भिक्षुरेकां निशां वसेत्।
तथाऽहं त्वच्छरीरेऽस्मिन्निमां वत्स्यामि शर्वरीम्॥ 12-325-190(78710)
साऽहं मानप्रदानेन वागातिथ्येन चार्चिता।
सुप्ता सुशरणं प्रीता श्वो गमिष्यामि मैथिल॥ 12-325-191(78711)
भीष्म उवाच। 12-325-192x(6528)
इत्येतानि स वाक्यानि हेतुमन्त्यर्थवन्ति च।
श्रुत्वा नाधिजगौ राजा किंचिदन्यदतः परं॥ ॥ 12-325-192(78712)

इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पञ्चविंशत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः॥ 325॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-325-2 अव्ययस्य यथात्मा च व्यक्तस्यात्मा यथा च यदिति ध. पाठः॥ 12-325-4 संन्यासफलं सम्यग्दर्शनं तदस्यास्तीति संन्यासफलिकः॥ 12-325-5 स्वे शास्त्रे दण्डनीतौ॥ 12-325-7 अनुष्ठिता कर्तरिक्तः॥ 12-325-8 मोक्षे मोक्षशास्त्रे निष्णात इति शेषः॥ 12-325-9 नेति नवेति॥ 12-325-10 ततः सा विप्रभार्याश्च पूर्वरूपवियोगत इति ट. ड. पाठः॥ 12-325-11 लघु शीघ्रमस्रगत्या गच्छतीति सा। विदेहानां पदमिति ड. पाठः॥ 12-325-15 भाष्यविदां सूत्रार्थज्ञानां मध्ये। अथ भुक्तवती प्रीता राजानं मन्त्रिभिर्वृतमिति। चोदयामासभिक्षुकीति च. झ. पाठः॥ 12-325-16 सुलभाऽयं स्वधर्मेषु इति ध. पाठः॥ 12-325-18 भावमाशयमेनं मूकं करिष्यामीत्येवंरूपम्। विशेषयन्नभिभवन्॥ 12-325-20 भवत्याचक्ष्व वार्षेयं कुतः क्व च गमिष्यसि इति ड. थ. पाठः॥ 12-325-29 मोक्षस्य परमो निधिरिति ध. पाठः॥ 12-325-30 सा सिद्धिर्या च योगितेति थ. पाठः॥ 12-325-42 ज्ञानेन कस्यचिदिति झ. पाठः॥ 12-325-45 आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मकाः। राजानो भिक्षुकाचार्या मुच्यन्ते इति ड. थ. पाठः॥ 12-325-46 मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो देहे परमके स्थिता इति झ. पाठः॥ 12-325-47 लिङ्गान्यन्यार्थभूतानीति ट. ड. थ. पाठः॥ 12-325-49 छत्रादिषु न लभ्यत इति ट.ड. पाठः॥ 12-325-54 नचैतानि समस्तानीति ध. पाठः॥ 12-325-58 संनिसर्गात्त्वं इति ध. पाठः॥ 12-325-60 द्वितीयो वर्णसंकर इति ड. पाठः॥ 12-325-62 प्रेरिता तेन गच्छसीति ध. पाठः॥ 12-325-63 कार्यार्थज्ञा व्यवस्यसीति ध. पाठः॥ 12-325-65 तद्वक्तव्यं प्रकाशितमि ड. पाठः॥ 12-325-67 अर्हतः पूज्यान् उद्दिश्य॥ 12-325-70 माप्राक्षीरिति ध. पाठः॥ 12-325-87 नापेतार्थं न भिन्नार्थं नापवृत्तं न चाधिकमिति ड. पाठः॥ 12-325-89 न निष्ठानमहेतुकमिति ड. पाठः॥ 12-325-90 दैन्यादन्याय्यकात्तथेति ड. पाठः॥ 12-325-93 निःशङ्को जायते तस्मिन्निति ध. पाठः॥ 12-325-100 प्रश्लिष्टा नाभिजायन्ते यथाद्भिरिव पांसव इति ड. पाठः॥ 12-325-103 अथ त्रयोदशे तस्मिन्बुद्धिर्नाम गुणः स्मृत इति ध. पाठः॥ 12-325-106 पृथक्कलासमूहस्येति झ. पाठः॥ 12-325-111 विधिः शुद्धं बलं चेतीति ध. पाठः॥ 12-325-114 अव्यक्तां यदि वा व्यक्तां द्वयीमथ चतुष्टयीमिति ट. थ. पाठः॥ 12-325-122 न चैषामप्यथो राजन्निति ट. पाठः। न चासामप्यथो राजन्निति ड. पाठः॥ 12-325-128 इदं मे स्यादिदं चेति इति ड. थ. पाठः॥ 12-325-130 सप्तधा व्यस्तमिति ड. पाठः॥ 12-325-141 तस्मिंस्तस्मिन्क्षणे स्थित इति झ. पाठः॥ 12-325-151 तथैवाभिनियन्तृभिरिति झ. पाठः॥ 12-325-152 बहुप्रत्यर्थिकं राज्यमिति झ. ध. पाठः॥ 12-325-168 अङ्गनानुप्रवेशोऽपि इति ध. पाठः॥ 12-325-169 नियमो ह्येषु वर्णेष्विति झ. पाठः॥ 12-325-174 जलं तत्पत्रसंज्ञितमिति ध. पाठः। तत्पणंमस्पृशदिति झ. पाठः॥ 12-325-175 यदि वाप्यस्पृशन्त्या मे इति ट. ड. ध. पाठः॥ 12-325-176 मोक्षं चावाप्य दुर्लभमिति ड. थ. पाठः॥ 12-325-178 पृथक्त्वे च दृष्टास्यार्थाः पृथक्कृता इति ट. ड. पाठः॥ 12-325-184 द्रोणादयः पर्वता मम पूर्वेषआं सत्रेषु मघवता सह चिताश्चयने इष्टकास्थाने निवेशिता इत्यर्थः। चित्यां मघवता सहेति थ. पाठः॥ 12-325-185 भर्तर्यसति मद्गृहे इति ध. पाठः॥ 12-325-186 सत्रप्रतिच्छन्ना कपटसंन्यासिनी। न परस्वापहारिणीति झ. पाठः॥ 12-325-189 मुक्तो व्यायच्छते यश्चेति झ. पाठः॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.